Documents

Hennep, Hennepkloppers en de Rolrederij

HennepWat is hennep.
Hennep (Cannabis Sativa) is een éénjarige plant van 2 à 4 meter hoog, die al meer dan 6000 jaar wordt gebruikt voor een groot aantal producten. Ze groeit in een gematigd klimaat, is bestand tegen koude en vorst. Ze is de oudste gecultiveerde vezelplant en ze werd wereldwijd op grote schaal verbouwd. De plant is altijd van groot economisch belang geweest vanwege haar sterkte, haar duurzaamheid en haar grote weerstand tegen o.a. zout en zonlicht.

Hennep heeft een rijk verleden.
Hennep, werd gebruikt voor het vervaardigen van touwen en visnetten. De geschriften van Chinese geleerden zoals Confucius en Lao Tsu stonden op henneppapier. Henneppapier wordt niet geel en het is heel sterk. 4500 Jaar geleden werd de vezel reeds gecultiveerd als textielvezel. Het hennepzaad werd gebruikt als voedsel. Uit de zaden werd ook olie geperst die werd gebruikt als brandstof. Het canvas van de 14 de eeuwse Renaissance-schilders was gemaakt uit hennep; de naam canvas komt trouwens van het woord Cannabis De schepen van de VOC waren uitgerust met touwen en zeilen in hennep!

Hennep concurrent van kunststof.
In 1937 werd hennep het slachtoffer van de anti-drugwet. Het doel van de wet was het gebruik van marihuana te verbieden, maar de nooit aflatende controles en de strenge voorschriften maakten het de boeren onmogelijk om nog langer industriële hennep te kweken. Voor de talloze nieuwe petrochemische producten zoals plastics, solventen, verven en synthetische stoffen die toen op de markt verschenen, was het wegvallen van een machtig concurrent als hennep zeer welkom.

Hennep, daar maak je toch drugs van?
Hennep die gekweekt wordt voor zijn vezel bevat geen psycho-actieve stoffen. Het psycho-actieve scheikundige element in hennep is delta-9 tetrahydrocannabinol (THC). Een plant die geteelt wordt als marihuana bevat 3 tot 15% THC of meer, terwijl industriële hennep minder dan 0,5% van deze stof bevat.

Toch blijven regeringen nog steeds het telen van hennep verbieden, omdat men tussen de industriële hennep stiekem de illegale soort zou kunnen kweken! Industriële hennep wordt evenwel heel dicht tegen elkaar geplant, in tegenstelling tot marihuana, die veel meer licht en ruimte nodig heeft. Hierdoor gaan beide variëteiten er compleet anders uitzien.


Hennep, Hennepkloppers en de Rolrederij

Industrial HennepIn de Zaanstreek stonden tenminste 28 hennepkloppers (in Krommenie 13, Assendelft 4, Wormer 5, Wormerveer 1 en in Westzaan 5). Van deze molens is er in Nederland niet een meer over en evenzeer is er weinig meer van bekend.

De Hennepklopper of hennepbeuker werd in 1589 bedacht door de Amsterdamse stadssecretaris Albert de Veer, en in 1630 was het handmatig kloppen vrijwel verdwenen.

De hennepvezels die na het kloppen ontstonden werden gehekeld of gekamd. Daarna werden ze gebleekt en tot garens gesponnen. Van de garens werd in weverijen zeildoek vervaardigd.

Hennepkloppers waren kleine bovenkruiers en afhankelijk van de grootte dreef de wentelas 6, 8 of 10 stampers aan. De stampers stampten de stengels zacht in een stamp- of beukblok. In een hennepmolen werkten doorgaans 3 mannen. De hennepmolen was aan de buitenzijde herkenbaar aan de vele luiken in het molen lijf. Hennepmolens werden vanwege het vele stof ook wel stofmolens genoemd.

In 1898 stonden nog 174 molens in de Zaanstreek, waarvan er nog slechts 1 een hennepmolen was.
Bronnen onder andere: IndustrieMolens en Zaans Molenmuseum.


De Hennepmolen

In Nederland zijn geen oude wind hennepmolens meer te vinden. Ook de literatuur omtrent hennepmolens is zeer beperkt. Wie wil weten hoe de molens er uit zagen is aangewezen op oude foto's. Over het interieur en de bouw is slechts minimale informatie te vinden in het groot volkomen molenboek, een standaard werk op molengebied.

Hennep MolenDit is een afbeelding zoals die voorkomt in het Groot Volkomen Molenboek. Het blijkt te gaan om een achtkante molen met stelling. Het stampen gebeurde op de stellingzolder. De stampers werden 'aangedreven' door een wentelas. Waar de benedenverdieping voor diende is niet bekend.
Zoals te zien op de tekening waren er alleen stampers aanwezig en geen andere werktuigen. Hoe de hennep omhoog werd gebracht of weer naar beneden ging is niet te zien.

In de oude tekst wordt hierover ook niets vermeld. Wel dat er 9 stampers zijn, wat weer in tegenspraak is met de informatie in het Zaans Molenmuseum.

Beshryving van de platte grondt van een Hennip-Kloppers-Moolen Vervolg de beshryving van den doorsneeden opstal van de Hennip-Kloppers-Moolen

Duitse hennepmolen, 'Hanfreibe Mühle'

In het openluchtmuseum 'Vogtsbauernhof' in het Duitse Gutach (Zwarte Woud) is nog een hennepmolen te vinden. De molen wordt door waterkracht aangedreven en lijkt in niets op onze hennepmolens. Bij de molen hangt een bordje met een uitgebreide beschrijving van de werking van de molen en het fabriceren van hennepvezels. Bij gebrek aan Nederlandse een hennepklopper, hierbij wat plaatjes van de Duitse molen. Het museum is overigens zeer de moeite waard.

Onderstaand de vertaling van de beschrijving van het maken van hennepvezels in de Duitse hennepmolen.

Hennep Molen"Van de hennepstengel zijn alleen de buitenste vezels bruikbaar. Deze moeten worden gescheiden van de houten kern binnenin de stengel. Om dit te bereiken werden de hennepstengels na de oogst op een vochtig stuk land gelegd waardoor het houtachtige binnenste werd aangetast.

Daarna werden de stengels boven een vuur gedroogd. De kern werd hierdoor broos en breekbaar.

Op een hennepbreker werden de stengels vervolgens gebroken. De broze houten delen versplinterden en lieten los. Kleine deeltjes van de kern bleven aan de vezels vastzitten.

Vrouwen maakten vervolgens van de vezels vlechten die ze naar de hennepmolen brachten. De vlechten werden in twee rijen naast elkaar op een ronde stenen legger gelegd en een zware granieten steen werd eroverheen gerold. Deze steen zorgde ervoor dat de hennepvezels zacht werden en de houtdeeltjes los lieten.

Na het rollen werden de vezels eerst over een grove hekel met ijzeren tanden gehaald en aansluitend over een fijne hekel. De houtendeeltjes en korte vezels werden er op deze wijze uitgekamd. De gehekelde vezels werden tot draden gesponnen en voor de verdere verwerking naar de wever of touwslager gebracht ."

HennepstampersMolenwielenlegger

Foto's van de Duitse hennepmolen. Stampers, molenwielen en de legger met granieten steen om over de hennepvezels te rollen.


Oogst

Hennep OogstenHennepveld 1947(links) Het oogsten van industriële hennep met moderne machines.
(rechts) Foto uit 1947 met hennepstengel op het veld. Afhankelijk van de vochtigheid en de temperatuur liggen de stengels hier 2 tot 6 weken. In deze periode moet de hennep regelmatig worden gekeerd.

Weverijen

Van de hennepvezels werd touw gemaakt maar ook doek geweven voor onder andere scheeps zeilen. Voor de VOC zijn vele duizenden schepen gebouwd die allemaal voor de tuigage moesten worden voorzien van touw en zeildoek.

Krommenie

Het hart van de weverijnijverheid was Krommenie.

In 1514 was er al sprake van een bescheiden linnenweverij in Assendelft en Krommenie. Deze huisweverijen waren wellicht de reden dat de zeildoek weverij zich hier ontwikkelde. Honderden wevers werkten van 's morgens 5 uur tot 's avonds laat. Wekelijks werd één rol zeildoek van ongeveer 33 meter gemaakt. De zeildoek wevers werden rolreders genoemd. De belangrijkste grondstof voor het weven van zeildoek was hennep.

Een ander soort weverij was de buillaken weverij. Hier werd het buillaken (buullaken) geweven voor de builen (bulen) in de oliemolens. De buillakenweverij was geconcentreerd in Wormer en maakte geen gebruik van hennep maar van wol.

De grootste bloeitijd van de zeildoekfabricage lag voor 1730. Daarna zien we een neergaande lijn.

Bron oa: 'Een roemrijk verleden', uitgave van Vereniging de Zaansche Molen.

Wat rest zijn enkele prachtige gevelstenen, friezen boven de deuren en rijk versierde dakkapellen.

Hennep GevelsteenWie op zoek gaat kan in Krommenie aan de Zuiderhoofdstraat, op de kruising met de Padlaan deze rijk versierde dakkapel aantreffen.


Hennep Gevelsteen/DakkapelBovenop de dakkapel een prachtig voorbeeld van barokke houtsnijkunst.


Hennep Gevelsteen RolredrijHet betreft hier een afbeelding uit de rolrederij.


Hennep Gevelsteen RolredrijWie voor de gevel aan het Zuiderhoofdstraat staat en rechtsaf de Padlaan in gaat, vindt even verder aan de linkerkant het Weversend, een pand met een prachtig stukje houtsnijkunst boven de deur.


Hennep Gevelsteen RolredrijHier geen rijke ornamenten, bladranken en weelderige kapitelen, maar een  mooi gedetailleerd rustig beeld. Strakke zuilen, rijk geklede mannen en  rollen zeildoek die van producent naar afnemer gaan.

 

Zaandam

Hennep GevelsteenAan de Westzijde te Zaandam, op nummer 346, is een uitzendbureau gevestigd. Wie omhoog kijkt langs de strenge gevel, ziet onder het raam een afbeelding in zandsteen.

(De bakstenengevel ziet er op de foto raar uit, maar dat ligt aan de pixels van de foto).


Hennep Gevelsteen/DakkapelBij uitvergroting  is niet alleen de datum 1740 te zien, maar ook een afbeelding van de rolrederij. Ik heb het vermoeden dat de steen ouder is dan het pand waar ze is ingemetseld. Wie meer weet wordt verzocht het aan mij te mailen.


Meer over Hennep

Helaas is er over de historische hennep molens weinig meer bekend. Wie zich echter in het product hennep verdiept moet tot de conclusie komen dat we hier te maken hebben met een zeer uitzonderlijk gewas. Het is triest dat de goede eigenschappen moeten leiden onder een krampachtige angst voor misbruik. Hieronder nog wat feiten op een rijtje;

· Tot 1883 was meer dan 3/4 van het papier in de wereld gemaakt van hennep.
· Hennep produceert bijna 4x zoveel ruwe vezel als een even groot bos met bomen.
· Bomen hebben gemiddeld 20 jaar nodig om volwassen te worden, hennep slechts 4 maanden.
· Hennep heeft geen pesticiden nodig.
· Hennep heeft geen herbiciden (onkruidbestrijders) nodig want het groeit sneller dan onkruid.
· Hennep papier hoef je niet te bleken en dus vindt geen water verontreiniging plaats door bleekmiddelen.
· Hennep papier is sterker en gaat langer mee dan papier op hout basis.
· Hennep papier wordt gebruikt voor bankbiljetten.
· De eerste geweven stoffen waren van hennep, en dateren van 8,000-7,000 vóór onze jaartelling.
· Onze bossen worden 3x sneller gekapt dan ze kunnen groeien.
· Onderzoekingen hebben aangetoond dat hennep vezel een lichter en sterker alternatief is voor fiberglas.


Enkele Data

5500 B.C. - De vroegst bekende vondst van Canabiszaad in Duitsland (Eisenberg/Thübingen).
484 B.C. - Herodotes bericht over de hennepkleding van de Traciërs.
800 - Karel de Grote vaardigt een wet uit dat in zijn rijk hennep moet worden verbouwd.
1390 - Opening van de eerste papiermolen in het Duitse Nürnberg, bestemd voor massa papierfabrikage. Het papier werd voornamelijk uit hennephoudende lompen vervaardigd.
1455 - Gutenberg drukt zijn beroemd geworden Bijbel op henneppapier.
· Hennep papier hoef je niet te bleken en dus vindt geen water verontreiniging plaats door bleekmiddelen.
1937 - In de USA wordt de  "Marijuana Tax Act"  van kracht.

Bronnen: Foto's van gevelstenen en de Hanfreibemühle gemaakt door J.Kamphuis. Overige informatie van 'Industrie Molens'.

Self-Hemployed Social Stream